zwiększenie roli szlachty i sejmiku ziemskiego, przeciwdziałanie oligarchii. Przywilej cerekwicki – przywilej wydany 15 września 1454 roku przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka w obozie pospolitego ruszenia pod Cerkwicą k. Chojnic, pod presją szlachty wielkopolskiej zgromadzonej na wyprawę przeciw zakonowi krzyżackiemu w trakcie średnia szlachta, do której zaliczano posiadaczy od jednej do kilku wsi oraz tzw. drobna szlachta, w skład której wchodzili posiadacze części wsi wraz z poddanymi chłopami. Ostatnią warstwę szlachty polskiej stanowiła Gołota. Jej przedstawiciele na tle wyżej wymienionych byli zdecydowanie najbiedniejsi. Ucz się z Quizlet i zapamiętaj fiszki zawierające takie pojęcia, jak koszycki, koszycki, koszycki itp. Wydane przez Jana Olbrachta. - przywileje piotrkowskie z 21 lutego1493, 27 lutego 1493 i 1496 roku. Postanowienia: zatwierdzenie dla Krakowa i jego mieszkańców wszystkich praw i wolności. zrównanie Krakowa ze stanem szlacheckim. zakaz ingerowania dostojników kościelnych w sprawy świeckie. oddzielenie obrad senatu od izby poselskiej. . Powrót MONARCHIA STANOWA - REALIZACJA ŚREDNIOWIECZNEGO KONSTYTUCJONALIZMU W EUROPIE XIII-XV W. W powszechnej opinii uczniów i wielu nauczycieli średniowiecze kojarzy się z nieustannymi wojnami feudalnego rycerstwa, samowolnymi rządami okrutnych władców oraz bezprawiem życia społecznego. A przecież w epoce tej nie zanikło rzymskie pojęcie prawa politycznego, jako pewnego systemu ograniczeń nałożonych na władzę. Lekcja uzupełnia i rozwija ten mało znany aspekt dziejów powszechnych Europy w epoce rozkwitu średniowiecza i początku czasów nowożytnych. Cele Po zajęciach uczniowie powinni umieć: - odróżnić monarchię stanową od innych form państwa średniowiecznego i nowożytnego; - wyjaśnić takie pojęcia jak: stan, przedstawicielstwo stanowe, monarchia stanowa, konstytucjonalizm średniowieczny; - dostrzegać podobieństwa i różnice w rozwoju wewnętrznym wybranych państw; - dostrzegać różnicę pomiędzy zasadami organizacji społeczeństwa średniowiecznego i współczesnego. Środki dydaktyczne 1. Tekst "Jak kształtowały się stany i przedstawicielstwa stanowe" 2. Tekst "Definicja monarchii stanowej" 3. Tekst "Przedstawicielstwa stanowe w Anglii, Niderlandach, Czechach i Polsce" ponadto mapa historyczna "Europa w XIII-XIV w." Przebieg zajęć 1. Poproś uczniów o przypomnienie, co to był system lenny, jak funkcjonował w sferze władzy politycznej i gospodarki, jakie były jego skutki (rozbicie na wiele organizmów politycznych i powstanie licznych lokalnych elit władzy). Rozdaj uczniom materiał pomocniczy nr 1 i poproś o uważną lekturę. Następnie poleć wskazanym uczniom, by opowiedzieli o ukształtowaniu się stanów i przedstawicielstw stanowych w feudalnych społeczeństwach Europy. 2. Poproś uczniów, by na podstawie materiału pomocniczego nr 2 określili zasadnicze elementy tej definicji. Podziel uczniów na grupy i rozdaj im informacje o kształtowaniu się monarchii stanowej w Anglii, Francji, Czechach i Polsce (materiał pomocniczy nr 3). Poproś, aby każda grupa zwróciła uwagę na następujące kwestie: - w jakiej sytuacji monarchowie wydawali przywileje zbiorowe? - jaka grupa społeczna otrzymała najwcześniej przywileje? - jakich dziedzin dotyczyły przywileje nadawane różnym grupom? - jakie były gwarancje dotrzymania zobowiązań wobec uprzywilejowanych? - jakie stany uzyskały w poszczególnych krajach prawo reprezentacji? Grupy przygotowują - w formie komiksów - skrótowy zapis procesu historycznego, w wyniku którego ukształtowały się reprezentacje stanowe oraz odpowiedzi na powyższe pytania. Zaproponuj by uczniowie narysowali uproszczone ilustracje, ukazujące kolejne wymienione w kronice historycznej "swego" kraju wydarzenia, a w dymkach wpisali (poważne lub żartobliwe) wypowiedzi uczestników tych wydarzeń. 3. Po omówieniu kształtowania się reprezentacji stanowej w poszczególnych państwach i porównaniu wymienionych aspektów tego procesu, przypomnij definicję monarchii stanowej i zapytaj, w jakim okresie omawiane państwa stanowiły monarchię stanową. 4. Poleć uczniom, aby zastanowili się nad różnicami w sposobie organizowania się społeczeństw w średniowieczu i współcześnie. Rozpocznij dyskusję na ten temat 5. Na zakończenie możesz zadać grupom uzupełnienie wiadomości o kształtowaniu się reprezentacji stanowych w innych państwach, np. na Węgrzech, we Francji, Szwajcarii oraz w Szwecji (powinni wykorzystać historie tych krajów wydawane przez Ossolineum) oraz Rzeszy Niemieckiej i we Włoszech (przy wykorzystaniu Powszechnej historii państwa i prawa, K. Koranyi, PWN, Warszawa 1966). Pojęcia i terminy *immunitet *stan *monarchia stanowa *przedstawicielstwo stanowe *reprezentacja stanowa *parlament MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1 Jak kształtowały się stany i przedstawicielstwa stanowe Od XII w. w Europie władcy zaczęli nadawać zbiorowe przywileje dla całych grup społecznych: duchowieństwa, miast, rycerstwa wyższego i niższego. Owe zbiorowe przywileje dotyczyły takich dziedzin jak: podatkowa (zwolnienia od płacenia jakiejś kategorii podatków, ulgi podatkowe, udzielenie prawa do wyrażania zgody lub odmowy płacenia podatków), sądowa (dogodny dla danej grupy system przepisów prawnych, własne sądownictwo, przekazanie władzy sądowniczej, z czym wiązały się korzyści finansowe - wpływy z kar pieniężnych), gospodarcza (przyznawanie prawa do posiadania ziemi, np. w przypadku rycerstwa lub uprawnień handlowych, np. w przypadku miast i mieszczaństwa), polityczna (wyłączne prawo członków grupy do pełnienia określonych urzędów i wpływu na władzę), prestiżu (przyznanie prawa do określonych wyróżników pozycji społecznej, np. noszenia broni lub drogocennych szat). W wyniku tego procesu ukształtowały się w całej Europie warstwy o takim samym statusie prawnym (czyli takich samych przywilejach i obowiązkach), odróżniającym je od innych grup uprzywilejowanych oraz od grup pozbawionych swobód i przywilejów. Grupy te zaczynały funkcjonować jako świadoma zbiorowość i wytworzone w ich obrębie więzi wyparły z czasem pionowy system więzi lennych (opartych o zależność osobistą) charakterystycznych dla epoki wcześniejszej. Osiągnięcie, utrzymanie czy rozszerzenie przywilejów wymagało zorganizowanej akcji nacisku. W toku walk i przetargów o przywileje kształtowały się zasady przynależności do grupy i umiejętność korzystania z swobód. Udzielając zbiorowych przywilejów, władcy obiektywnie pomagali różnym grupom swych poddanych zorganizować się dla obrony i rozszerzenia swobód. Nie musiało to oznaczać ustępstw w sprawowaniu władzy, przeciwnie - określając swobody - władcy narzucali jakieś obowiązki i w ten sposób wciągali poddanych do współdziałania w realizacji spraw publicznych. W ten sposób powstawały warunki do ukształtowania się stanów i przedstawicielstw stanowych. Zgromadzenia przedstawicieli uprzywilejowanych stanów, działając we własnym interesie grupowym oraz w interesie państwa jako całości, dążyły do uzyskania aktów prawnych określających ich miejsce w całokształcie systemu władzy. W wyniku około 300-letniego procesu zgromadzenia stanowe stały się w XV wieku trwałą instytucją życia politycznego w większości państw europejskich. MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2 Wśród historyków zajmujących się badaniem społeczeństw średniowiecza trwają do dziś spory o istotę tzw. monarchii stanowej. W XIX wieku historycy zapatrzeni w panujący ówcześnie ideał parlamentarno-konstytucyjnej monarchii starali się znaleźć dlań możliwie najodleglejszą metrykę i widzieli genezę parlamentaryzmu w feudalnych zjazdach wasali wczesnego średniowiecza. Obecnie historycy są znacznie bardziej ostrożni i uznają za przedstawicielstwo stanowe jedynie w pełni skrystalizowane zgromadzenia, takie jak np. parlament angielski, sejm polski czy Stany Generalne Francji połowy XIV w. Definicja: Monarchia stanowa to taka monarchia, w której stany - lub chociażby jeden stan - zdobyły sobie trwały, zinstytucjonalizowany wpływ na władzę i rządy, doprowadzając do powstania swoistego dualizmu ośrodków kierowniczych - monarchy i reprezentacji stanowej. MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3 Przedstawicielstwa stanowe w Anglii, Niderlandach, Czechach i Polsce - kronika historyczna ANGLIA 1066 - podbój Wilhelma Zdobywcy niszczy państwo anglosaskie w Anglii i rozpoczyna epokę władztwa normandzkiego. Do 2 poł. XII w. władza królewska w Anglii jest znacznie silniejsza niż na kontynencie - zarówno władca, jak i baronowie są cudzoziemcami (Normanami mówiącymi po francusku), co konsoliduje ich w obliczu ludności rodzimej. System lenny ulega przeobrażeniom - król rozciąga władzę (podatki, wymiar sprawiedliwości) na całe społeczeństwo. 1135 - wojna domowa, walki synów i wnuków Wilhelma Zdobywcy o tron. Baronowie i prałaci (członkowie wyższej hierarchii kościelnej) wymuszają przywileje (głównie immunitety sądowe i podatkowe) w zamian za poparcie poszczególnych pretendentów. 1154-1189 - rządy Henryka II z nowej, francuskiej dynastii Plantagenetów (oprócz Anglii włada on Normandią, Bretanią, Akwitanią, Anjou i innymi mniejszymi terytoriami we Francji). Henryk II zamienia obowiązek zbrojnej służby rycerskiej na stały podatek (znosząc w ten sposób najbardziej istotny element systemu lennego), nakłada podatki na kler, powołuje Główny Sąd Królewski, w którym każdy wolny poddany może dochodzić sprawiedliwości. 1170 - konflikt Henryka II z Kościołem (król ogranicza kompetencje sądów kościelnych, nakłada podatki, zabrania odwoływania się kleru do Rzymu) - zabójstwo arcybiskupa Canterbury Tomasza Becketa stawiającego opór polityce królewskiej. Reakcją feudałów świeckich i duchownych na zabójstwo jest zorganizowana opozycja przeciwko królowi. Król musi ustąpić i rozszerzyć kompetencje sądów duchownych w stosunku do osób świeckich. 1189-1199 - walka synów Henryka II o tron angielski wzmacnia opozycję. 1202-1214 - klęski syna Henryka II Jana bez Ziemi w wojnach na kontynencie i utrata władztw na terenie Francji. Bunt baronów, którzy odmawiają poparcia polityki wewnętrznej i zagranicznej króla, uzasadniając to tym, że wojny służą osobistym interesom władcy, a nie interesom kraju. 1215 - biskupi, baronowie i miasta (z Londynem na czele) porozumiewają się i zagrażają Janowi bez Ziemi detronizacją. Król zmuszony zostaje do wydania zbiorowego przywileju uwzględniającego niemal wszystkie grupy ludności (biskupi i niższy kler, baronowie i rycerstwo, mieszczanie i kupcy) - Wielkiej Karty Wolności (Magna Charta Libertatum). Zasadnicze punkty tego przywileju dotyczą uzależnienia nakładania podatków od zgody Wielkiej Rady baronów i prałatów oraz zakazu więzienia i karania wolnych ludzi bez wyroku sądu. Artykuł 61 Karty określa możliwość oporu stanów w razie niedotrzymania przywilejów przez króla. 1216 - następca Jana bez Ziemi, Henryk III (1216-1272), potwierdza postanowienia Wielkiej Karty, ale prowadząc ciągłe wojny na kontynencie, nakłada coraz większe podatki. Wielka Rada godzi się najpierw na zwiększone ciężary, wkrótce jednak powstaje opozycja antykrólewska. Jej ideologię formułuje kanclerz uniwersytetu oksfordzkiego, biskup Robert Grosseteste, w dziele O królestwie i tyranii, w którym formułuje postulat ograniczenia władzy królewskiej przez społeczeństwo. 1258 - Wielka Rada zwana teraz parlamentem odmawia królowi uchwalenia podatków. Wybucha zbrojny bunt baronów królestwa. 1264 - na czele sił rycerstwa i miast staje hrabia Leicester, Szymon de Monfort i odnosi zwycięstwo nad królem. Dla zyskania szerszego poparcia Szymon zwołuje parlament, w którym po raz pierwszy obok baronów i prałatów zasiadają przedstawiciele niższego rycerstwa (po 2 z każdego hrabstwa) i większych miast. Przełom XIII i XIV w. - za następców Henryka III rośnie udział parlamentu w ustawodawstwie królestwa. Kształtuje się odrębność dwu izb parlamentu - Izby Lordów (baronowie i prałaci) i Izby Gmin (reprezentanci rycerstwa i miast). 1337-1453 - w epoce wojny stuletniej prowadzonej z Francją na kontynencie, władcy Anglii zwołują coraz bardziej regularnie parlament w celu uzyskania zgody na podatki. W 1399 r. król Ryszard II zostaje zdetronizowany przez parlament. Poł. XV w. - wojna domowa pomiędzy pretendentami do tronu, popieranymi przez arystokratyczne rody, powoduje wyniszczenie wielu starych rodzin. 1485 - tron Anglii obejmuje Henryk Tudor. Nowa dynastia Tudorów dąży do wzmocnienia władzy królewskiej. NIDERLANDY X-XI w. - po podziale cesarstwa karolińskiego (843 r.) północna część państwa Lotara rozpada się na liczne organizmy polityczne, takie jak hrabstwa Flandrii i Holandii, księstwa Brabantu i Luksemburga, biskupie państwa Leodium i Utrechtu. Cechą charakterystyczną tego obszaru jest szybki rozwój silnych gospodarczo miast, które już w XI w. zdobywają immunitety (zwolnienie od bezpośredniej zależności od księcia, hrabiego czy biskupa oraz własny samorząd). Rywalizacja królów Francji oraz cesarzy Niemiec o opanowanie tych bogatych terytoriów i związane z tym nieustanne wojny powodują, że miejscowi hrabiowie i książęta szukają oparcia we współpracy z rycerstwem i miastami. XI-XIII w. - rady możnych otaczające władców porozumiewają się z reprezentantami rycerstwa, duchowieństwa i miast. Np. hrabiowie Flandrii muszą uznać w 1240 r. uprawnienia sądu najwyższego hrabstwa utworzonego przez przedstawicieli 5 największych miast. 1312 - książę Brabantu Jan zwołuje przedstawicieli rycerstwa i miast księstwa, aby zapewnić sobie ich zgodę na następstwo tronu dla małoletniego syna. W zamian nadaje przywilej, tzw. Kartę z Cortemberg, w której zobowiązuje się nie nakładać podatków bez zgody reprezentacji stanów, powołuje radę złożoną z 4 reprezentantów rycerstwa i 10 reprezentantów miast, która ma nadzorować przestrzeganie prawa przez księcia. Osobna klauzula Karty przyznaje poddanym prawo wypowiedzenia posłuszeństwa księciu w przypadku łamania postanowień przywileju. 1354 - kolejny książę, Jan III, pragnąc zapewnić następstwo tronu córce Joannie i jej mężowi, zwołuje do Lowanium rozszerzoną reprezentację stanów - rycerstwo, delegatów 7 dużych i 36 małych miast Brabantu i Limburgii. Delegaci, stojąc na straży interesów kraju, ogłaszają, że będą strzec jego niepodzielności i wolności. W wyniku układu Joanny i jej męża ze stanami powstaje w 1356 r. dokument zw. Radosny Wjazd (Joyeuse Entrée), zawierający wolności i prawa stanów. Najważniejsze punkty układu: opiekę nad pieczęcią księstwa i dokumentami przywilejów stanowych pełnić będą reprezentanci 7 największych miast, książę bez zgody stanów nie może wypowiadać wojny i zawierać przymierzy, rozporządzać ziemiami księstwa, prowadzić polityki fiskalnej (kontrolę nad biciem monety sprawują miasta, książę zapewnia wolność handlu) ani nakładać podatków. XV w. - reprezentacje stanowe stają się ważnym - niekiedy silniejszym od władcy - czynnikiem systemu władzy we wszystkich krajach Niderlandów. 1415 - reprezentacja stanów w księstwie Brabantu decyduje o obsadzie tronu i kurateli nad małoletnim księciem. 1418 - w Holandii Jan Bawarski, rywalizując z innymi pretendentami do hrabstwa, nadaje miastom prawo swobodnego zbierania się ich reprezentantów i naradzania się nad sprawami państwa. Czterem największym miastom (Dordrecht, Haarlem, Delft, Lejda) przyznaje nadzór nad mennicą. XV w. - w czasie wojny stuletniej (1337-1453) powstaje księstwo burgundzkie rządzone przez francuskich Walezjuszów. Przyłączają oni do Burgundii Brabancję, Flandrię, Holandię, Luksemburg jednocząc pod swą władzą całe Niderlandy. W epoce rządów burgundzkich (pocz. XV-pocz. XVI w.) wykształcają się wspólne zjazdy reprezentacji stanowych wszystkich prowincji wchodzących w skład państwa - czyli S t a n y G e n e r a l n e. Władcy zwołują je często, aby uzyskać zgodę stanów na podatki. CZECHY Poł. XI-poł. XII w. - okres załamania się państwa, rozbicia dzielnicowego, walk dynastycznych i uzależnienia od Cesarstwa. Książęta czescy wydają pierwsze grupowe przywileje dla rycerstwa. Przeł. XII i XIII w. - dynastia Przemyślidów odbudowuje władzę centralną i uzyskuje od cesarzy dziedziczną koronę królewską. Obok króla ważną rolę w systemie władzy odgrywają wiece możnowładców. Jednocześnie trwa w miastach i na wsi kolonizacja na prawie niemieckim, która przynosi ze sobą (także ludności czeskiej) prawo do samorządu - czyli określone przywileje (polityczne i sądownicze) dla jej uczestników (stanu). 1222 - kler otrzymuje zbiorowy immunitet przyznający mu własne sądownictwo i zwolnienie od podatków. Przełom XIII i XIV w. - w okresie rządów ostatnich Przemyślidów - Wacława II i Wacława III - rozwija się samorząd w miastach; największe miasta (Praga i Kutna Hora) otrzymują przywilej zawiązywania konfederacji dla obrony swoich interesów. Długie bezkrólewie po śmierci ostatniego z Przemyślidów (1306-1310) aktywizuje uprzywilejowane stany w dziedzinie polityki wewnętrznej. Zjazdy możnych panów, rycerstwa i przedstawicieli największych miast nadzorują zachowanie pokoju w państwie. Formułują również wobec pretendenta do tronu - Jana ze zniemczonej dynastii Luksemburgów - żądania nadania przywilejów w zamian za koronę. 1311, 1331 - przywileje Jana Luksemburczyka (1310-1346) gwarantujące stanom nienakładanie nadzwyczajnych podatków poza określonymi sytuacjami, niepociąganie bez opłaty rycerstwa czeskiego na wyprawy wojenne poza granice kraju, nieobsadzanie urzędów cudzoziemcami. Przyznanie stanom prawa wypowiedzenia posłuszeństwa i zorganizowania oporu w razie łamania przywilejów. Przestrzeganie prawa ma być nadzorowane przez Sąd Ziemski w Pradze. 2 poł. XIV w. - za rządów Karola IV (1347-1378) król zwołuje 12 razy walne zjazdy możnych poświęcone sprawom państwa. Inne stany (rycerstwo, mieszczaństwo, duchowieństwo) nie mają wpływu na decyzje zjazdów. Przełom XIV i XV w. - za rządów Wacława IV (1395-1405) możni panowie zawiązują konfederację i uwięziwszy króla zmuszają go do dopuszczenia do współrządów stałej Rady Baronów. Król wzywa na walne zjazdy, w których biorą udział również przedstawiciele duchowieństwa, rycerstwa i miast. Tworzą się lokalne zgromadzenia - zjazdy terytorialne, które nadzorują pokój ziemski. XV w. - w okresie rewolucji husyckiej (1419-1434) taboryci propagują ideologię, zgodnie z którą poddani mają prawo karania władców. 1421 - walny zjazd reprezentantów stanów - zwany teraz s e j m e m - decyduje o pozbawieniu tronu króla Zygmunta Luksemburczyka walczącego z pomocą obcych wojsk z powstaniem husyckim. W okresie bezkrólewia (1421-1436) władzę wykonawczą sprawuje Rada złożona z 12 najwyższych urzędników ziemskich. Rycerstwo i możni panowie poszczególnych ziem tworzą lokalne związki stojące na straży pokoju ziemskiego. 1457 - sejm wybiera na tron Jerzego z Podiebradów. Za jego rządów oraz wybranego po nim Władysława Jagiellończyka (1471-1516) możnowładcy ograniczają znaczenie przedstawicielstwa miast w sejmie. 1502 - w reakcji na samowolę panów 32 miasta królewskie tworzą zbrojny związek dla obrony swych interesów. W 1517 r. konfederacja miast zawiera układ z panami i następcą Władysława Ludwikiem Jagiellończykiem. Układ gwarantuje mieszczanom prawo głosu w osobnej, miejskiej izbie sejmu. W ten sposób kształtuje się ostateczna postać 3-izbowego sejmu czeskiego z reprezentacjami możnych, rycerstwa (szlachty) i miast. POLSKA XII-XIII w. - w epoce rozbicia dzielnicowego (1138-1320) książęta piastowscy udzielają immunitetów możnym, rycerstwu, duchowieństwu oraz lokowanym na prawie niemieckim miastom. W latach 1210-1215 kler polski otrzymuje najważniejsze przywileje (własne sądownictwo, zwolnienie od podatków, wybór biskupów przez kapituły) - tworzy się stan duchowny. Immunitety dla możnych i rycerstwa przyznają wolność od podatku ziemi uprawianej przez rycerza oraz podleganie sądowi księcia (a nie jego urzędników) - tworzy się stan rycerski. Miasta lokowane na prawie niemieckim otrzymują samorząd - tworzy się stan mieszczański. Wsie lokowane na prawie niemieckim otrzymują samorząd - tworzy się stan chłopski. 1290-1306 - rządy Przemyślidów (Wacława II i Wacława III) w Krakowie. Wacław II w przywileju zatwierdzającym prawa stanów wymienia duchowieństwo, rycerstwo i mieszczaństwo. 1305-1320 - walka Władysława Łokietka z rywalami do tronu i opozycją wewnętrzną o zjednoczenie ziem polskich. Bunty niemieckiego patrycjatu wielkich miast przeciwko Łokietkowi; koronacja w 1320 r. przy poparciu rycerstwa Małopolski i Wielkopolski. XIV w. - za rządów Kazimierza Wielkiego (1333-1370) w radzie królewskiej najważniejszą rolę odgrywają panowie małopolscy. Sporadycznie zbierają się wiece prowincjonalne oraz ogólnopaństwowe, na których obradują urzędnicy ziemscy, dostojnicy, przedstawiciele rycerstwa i niekiedy miast. Lokalne elity polityczne zjeżdżają się dość regularnie dla odbywania sądów ziemskich. W 1352 r. król pokonuje konfederację możnowładców wielkopolskich wymierzoną przeciwko władzy centralnej. 1370-1382 - rządy Ludwika Węgierskiego po bezpotomnej śmierci ostatniego Piasta (zgodnie z umową sukcesyjną monarchów). Chcąc zapobiec opozycji oraz zapewnić jednej ze swych córek następstwo na polskim tronie, Ludwik wydaje w 1374 r. przywilej koszycki dla całego stanu rycerskiego (szlachty). Zobowiązuje się w imieniu swoim i swoich następców, że będzie pobierał od szlachty tylko jeden stały podatek (2 groszy z łana chłopskiego), nie będzie dzielił terytorium państwa polskiego, nie będzie osadzał na urzędach cudzoziemców. 1382/1383 - wojna wewnętrzna pomiędzy zwolennikami sukcesji Andegawenów i zwolennikami innych kandydatów. Możnowładztwo małopolskie, rycerstwo i miasta (Kraków, Brześć Kujawski, Kalisz) popierają Jadwigę. 1385 - układ w Krewie z Jagiełłą o małżeństwie i objęciu tronu polskiego oraz włączeniu Litwy do Polski. Do Lublina przybywa na zjazd z całego kraju rycerstwo i obiera Jagiełłę królem. 1422 - podczas wyprawy wojennej przeciwko Krzyżakom rycerstwo zebrane w obozie wojskowym pod Czerwińskiem wymusza na królu przywilej nietykalności majątkowej bez prawomocnego wyroku sądowego. 1430-1433 - Władysław Jagiełło, w zamian za uznanie następstwa tronu dla syna, nadaje szlachcie przywilej nietykalności osobistej oraz monopol na wyższe urzędy. 1434 - po śmierci Jagiełły, wobec małoletności jego następcy Władysława, władzę w kraju sprawuje biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki. Młodociany władca zobowiązuje się zatwierdzić po dojściu do pełnoletności prawa i przywileje nadane przez poprzedników. Gdyby tego nie dopełnił, stany będą zwolnione z posłuszeństwa. 1444-1447 - bezkrólewie po klęsce pod Warną i śmierci Władysława. Zebrani na zjeździe możni i rycerstwo oddają koronę Kazimierzowi Jagiellończykowi (1447-1492). 1453 - zjazdy Kazimierza ze szlachtą i możnymi w Parczewie i Piotrkowie. Na zjazdach obrady toczą się w dwóch izbach - wyższej i niższej. 1454-1466 - wojna trzynastoletnia z Krzyżakami. W 1454 r. rycerstwo zebrane w obozie wojennym w Cerekwicy i w Nieszawie wymusza na królu przywilej (zwany potem cerekwicko-nieszawskim), w których zobowiązuje się on do niewydawania nowych praw i niezwoływania pospolitego ruszenia bez zgody ziemskich zjazdów szlachty - sejmików. W ten sposób - obok zjazdów walnych - ugruntowuje się funkcjonowanie sejmików ziemskich. 1492-1506 - za rządów synów Kazimierza Jagiellończyka, Jana Olbrachta (1492-1501) i Aleksandra (1501-1506) ustala się dwuizbowy skład zjazdu walnego - s e j m u. W izbie wyższej - s e n a c i e - zbierają się i obradują arcybiskupi i biskupi Kościoła rzymskokatolickiego, wojewodowie, kasztelanowie i najwyżsi urzędnicy władzy centralnej, w izbie niższej - i z b i e p o s e l s k i e j - zasiadają posłowie ziemscy wybrani na sejmikach przez ogół szlachty danej ziemi. Sejmy obradujące w latach 1492-1501 wydają konstytucje (zbiory praw) zabezpieczające interesy szlachty (monopol szlachty na pełnienie wyższych urzędów państwowych i kościelnych, ograniczenie praw chłopów i mieszczan w dziedzinie gospodarczej). 1501 - u progu rządów Aleksandra Jagiellończyka (1501-1506) możnowładcy-senatorowie wymuszają na elekcie przywilej mielnicki, w którym król przekazuje senatowi faktyczne rządy w państwie, łącznie z kontrolą nad monarchą. Masowa opozycja szlachty przeciw rządom senatorów. 1505 - na sejmie w Radomiu posłowie uchwalają Konstytucję nihil novi, która wprowadza zasadę, że żadne prawo nie może zostać ustanowione bez wspólnej zgody obu izb - senatu i izby poselskiej. XVI w. - w okresie rządów dwóch ostatnich królów z dynastii Jagiellonów, Zygmunta Starego (1506-1548) i Zygmunta Augusta (1548-1572), kształtuje się i przeprowadza reformy ruch egzekucji (czyli wykonywania) praw i dóbr. Naczelną zasadą ruchu jest podporządkowanie króla stanowionemu przez sejm prawu oraz restytucja rozdanych możnowładcom dóbr domeny królewskiej i finansowanie potrzeb państwa z ich dochodów. Na sejmach tzw. egzekucyjnych z lat 1562-1569 ustanowione zostają konstytucje realizujące program ruchu. Wobec bezdzietności ostatniego Jagiellona w 1569 r. na sejmie w Lublinie ustanowiona zostaje unia realna Polski z Litwą (wspólny monarcha i wspólny sejm). 1573 - po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta drogą wolnej elekcji (każdy szlachcic ma prawo głosu) zostaje wybrany nowy król Henryk Walezy. Szlachta zebrana na sejmach konwokacyjnym i elekcyjnym uchwala dokumenty stanowiące podstawę nowego systemu ustrojowego - Artykuły Henrykowskie, które ustanawiają, że król nie może dążyć do dziedziczności tronu, musi zwoływać regularnie co 2 lata sejm, poddać kontroli sejmu politykę zagraniczną i wewnętrzną, nie naruszać uprzywilejowanej pozycji szlachty w państwie, utrzymywać wojsko kwarciane oraz uznać prawo szlachty do wypowiedzenia posłuszeństwa w razie naruszenia zobowiązań Konfederację Warszawską (wolność wyznaniowa i zabezpieczenie pokoju wewnętrznego w czasie bezkrólewia). Równocześnie nowo obrany król musiał przyjąć pacta conventa - stanowiące indywidualne zobowiązania przede wszystkim w zakresie polityki zagranicznej, spraw wojskowych i finansowych zgodne z postulatami szlachty.

przywileje szlacheckie od 1374 do 1505